Intuicja i Zen
“W Zen intuicja znana jest pod nazwą ‘Prajna’
Mistrz Zen strącił odrobinę ziemi do szklanki z wodą. Uczeń patrzył, jak woda staje się mętna.
“Co robisz, gdy nie możesz dostrzec drogi?“, zapytał Mistrz.
Student przyglądał się szklance. Wiedział, że jest jakiś związek pomiędzy brudną wodą a pytaniem mistrza, lecz nie potrafił go odgadnąć. Głowił się nad odpowiedzią, aż w końcu brud opadł na dno szklanki, a woda znów stała się czysta.
“Czekasz” - odpowiedział wreszcie uczeń.
Wschód proponuje bardzo odmienne podejście do wiedzy od suchej logiki filozofii Zachodu. Ta różnica w podejściu wiele osób zbija z tropu. Istnieją jednak inni, którzy odnaleźli metodę w pozornym szaleństwie tradycji Wschodu, i zwrócili się w stronę Jogi i Zen w poszukiwaniu rozumienia.
Intuicja Wschodu nie może być przedstawiana w kategoriach Zachodu (jako zwykła nieobecność logiki), lecz jako bardziej aktywny i rozwinięty sposób myślenia. Intuicja jest ignorowana przez większość mieszkańców Zachodu, zarówno jako sposób na rozumienie świata, jak również metoda kierowania życiem wewnętrznym. Dobra zdolność intuicyjna jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania - dla zdrowego rozsądzania, dla zrównoważonej postawy, dla wrażliwości na potrzeby innych oraz dla podejmowania niektórych spośród najważniejszych decyzji w życiu. Dobra intuicja prowadzi do dobrego rozeznania, podczas gdy jej zaniedbywania prowadzi do ograniczenia perspektywy będącego następstwem zbyt ostrego reagowania i niepokojów, zwłaszcza w obliczu napięć i niepewności.
Podczas gdy intuicja jest lekceważona w kulturze Zachodu, jest ona bardzo wysoko ceniona na Wschodzie: tworzy podstawę znacznej części tradycji Zen i Jogi. Dzięki temu możemy wiele nauczyć się od kultury, która wolna jest od dogmatów i metodologii logicznej analizy.
Wschód
Różnica pomiędzy tymi dwoma punktami widzenia była przedmiotem wielu dyskusji na Zachodzie. Wcześni orędownicy Wedanty i Buddyzmu (Aldous Haxley, Christopher Isherwood, W. B. Yeats oraz Alan Watts) wszyscy odczuwali potrzebę wyjaśnienia pozornego braku logiki w filozofii Wschodu. Faktycznie te osoby, które starały się wpasować Wschodni punkt widzenia w ramy logicznego myślenia napotkały na swojej drodze wiele problemów. Michael Ridley w swojej książce Buddhism pisze o Zen:
“Zen jest nielogiczny, jednak jego brak logiki jest również logiczny“.
Problemem dla umysłu Człowieka Zachodu jest to, że posiadamy tak wysoki szacunek dla logiki, że wszystko rozpatrujemy w jej kategoriach. Wschodnie podejście jednakowoż zakłada bezpośrednie poznanie, które możliwe jest dzięki wyciszeniu logicznego umysłu. Tylko kiedy umysł logiczny zostanie uspokojony, do głosu dojść może umysł intuicyjny. Termin ‘Jnana Joga’ zazwyczaj tłumaczy się jako ‘Joga Wiedzy’, jednak wiedza, do której się on odnosi, jest całkiem różna od teoretycznej wiedzy, której dostarcza logika. D.T. Suzuki, autor licznych publikacji dotyczących Zen, opisał to w taki sposób:
“Słowo Jnana zazwyczaj tłumaczy się jako ‘wiedza’, lecz bardziej precyzyjnie byłoby powiedzieć ‘intuicja’. Czasami tłumaczę to jako ‘wiedza transcendentna’, zwłaszcza kiedy poprzedzone jest prefiksem ‘pra’, jak w wyrazie Prajna“.
Prajna to wiedza intuicyjna. Wiedza intuicyjna jest metodą rozumienia zarówno nas samych jak i otaczającego nas świata poprzez bezpośrednie doświadczenie, nie zaś poprzez logiczną konkluzję.
Intuicja
Intuicja zaczyna się tam, gdzie kończy się logika. Używamy intuicji, gdy wychwytujemy sens jakiejś idei bez potrzeby prześwietlania jej za pomocą rozumu. Gdy pojawia się w nas nagle i momentalnie jakaś myśl i nie możemy określić, skąd ona się wzięła, jest ona dziełem intuicji.
Słowo ‘intuicja’ wywodzi się z łacińskiego ‘tueri’, które oznacza patrzeć umysłem. Nasza intuicja, podobnie jak nauczyciel, który nadzoruje nas, gdy się uczymy, pilnuje nas, gdy jesteśmy zajęci swoimi sprawami, kontrolując nasze emocje, myśli i działania.
Intuicja jest naszym cichym zapleczem, ukrytym za znanym nam światem. Szepcze nam do ucha, gdy najmniej się tego spodziewamy i wywołuje myśli tak niekiedy intensywne, że mogą powstrzymać nas od jakiegoś działania. Zawsze kiedy mamy jakieś ‘wątpliwości’ , gdy wychwytujemy coś ukrytego lub niewyraźnego lub gdy odczuwamy potrzebę ponownego rozpatrzenia zwykłych spraw, przyzywa nas do tego nasza intuicja.
Proces intuicji zaczyna się od przeczucia, iż istnieje coś, czego nie jesteśmy w stanie poprawnie dostrzec. Następnie, z czasem możemy zacząć mieć podejrzenia dające wskazówki na temat tego, czym jest to, co pozostaje ukryte, aż wreszcie, w nagłym przebłysku rozumienia, to co było ukryte, zostaje w pełni objawione. To, co z początku jedynie niejasno przeczuwaliśmy, teraz dostrzegamy w sposób, jakiego wcześniej sobie nie wyobrażaliśmy.
Intuicja w życiu
Przewaga logiki na Zachodzie nie jest wyłącznie problemem filozoficznym. Ma ona wpływ na wszystko, co robimy: nasze życie kulturalne, naszą edukację, medycynę, naukę, a nawet na nasz własny, indywidualny osąd w kwestii tego, co jest dobre, a co złe. Logika wymaga, aby coś było prawdziwe lub fałszywe i nie może być jednocześnie jednym i drugim. W logice sprzeczności nie są dopuszczalne. Jednak większość z istotnych dla nas decyzji życiowych (to w jaki sposób zachowujemy równowagę w życiu rodzinnym i zawodowym, jak radzimy sobie z napięciem oraz czy przyjemność przyniosła nam zadowolenie) nie są prostym rozróżnieniem na czarne i białe, lecz opierają się na wrażliwości i osądzie i nie jest możliwe ich zdefiniowanie w dokładnych i precyzyjnych kategoriach.
Gdy odrzucamy swoją intuicję, tego rodzaju decyzje podejmowane są błędnie, zaś nasze sądy może zbyt łatwo stać się uprzedzeniami; decyzje podejmowane są na zbyt zawężonej podstawie, zaś nasza reakcja na presję może zbyt łatwo stać się niewspółmierna. Nasza odrzucona zdolność intuicyjna jest jak policjant (nigdy jej nie ma, gdy jest naprawdę potrzebna!) i zmuszeni jesteśmy zaakceptować konsekwencje złych wyborów.
Logika zajmuje się znanym nam światem, klasyfikując i kategoryzując nasze doświadczenia, jednak intuicja zajmuje się światem nam nieznanym. Większość istotnych decyzji, które podejmujemy, opiera się na tym, czego nie znamy, czy jest to przyszłość, przypuszczalne zachowania innych ludzi, czy też ukryte konsekwencje naszych działań, w wyniku czego odwołujemy się do intuicji, aby tego rodzaju decyzje podejmować. Intuicja związana jest z postrzeganiem, tak więc im wyraźniej postrzegamy nas samych i otaczający nas świat, tym lepsze będą nasze sądy i podejmowane przez nas decyzje. Dlatego właśnie intuicja prowadzi do wiedzy. Mądra osoba widzi to, czego głupiec nie potrafi dostrzec.
Współczesny świat
Renesans przyniósł ze sobą kres dominacji Kościoła Katolickiego w Europie Zachodniej. Religijna wizja świata została zastąpiona naukowym paradygmatem opartym na prawach mechaniki.p>
Współczesny sposób widzenia świata przyniósł wiele dobra (od całodobowego ogrzewania i oświetlenia, po kuchenki mikrofalowe i metody komunikowania się) i bylibyśmy znacznie biedniejsi bez tego wszystkiego. Jednak sukces w świecie zewnętrznym przyniósł w konsekwencji odrzucenie życia wewnętrznego. Posiadamy więcej, niż kiedykolwiek przedtem, a jednak nic z tego, co posiadamy, nie przyniosło nam więcej, niż tylko przelotne uczucie szczęścia. Najnowsze raporty zdrowotne z Wielkiej Brytanii mówią nam, że najczęstszą przyczyną zgonów wśród mężczyzn poniżej 35 roku życia są samobójstwa. Trudno się dziwić, że wiele osób odwraca się od kultury Zachodu, aby wypełnić próżnię pozostawioną przez jej materializm.
Dla nas, mieszkańców Zachodu, wycofanie się do życia klasztornego nie stanowi rozwiązania, ani nie byłoby to zdrowe dla życia społecznego, jeślibyśmy wszyscy poszli tą drogą. Musimy żyć w świecie i żyć mądrze lub przynajmniej mniej głupio. Intuicja jest środkiem osiągnięcia wiedzy - zwrócenia naszych myśli na otaczający nas świat, na innych ludzi i na nasze własne, nieświadome motywacje i pragnienia.
Zdolność do rozwinięcia lepszej intuicji jest w nas i po prostu wymaga odrobiny naszej uwagi, zrozumienia i praktyki. Nauki Jogi i Zenu nam to zapewniają. Jeśli poświęcimy nasz czas na ich zgłębianie, nie staniemy się Ludźmi Wschodu, lecz bogatymi Ludźmi Zachodu, zdolnymi do pełnego i rozważnego życia we współczesnym świecie. Czas poświęcony na rozwijanie naszych zdolności intuicyjnych nie oddali nas od życia. Raczej wzbogaci nasze życie. Ta zdolność istnieje w każdym z nas i jeśli ją odrzucamy, robimy to na własny rachunek.
Ćwiczenie intuicji
W Zen stosuje się Koan, aby zmusić ucznia do użycia intuicji w celu rozwiązania problemu, który wydaje się nierozwiązalny. Koan jest krótką historyjką, która na pierwszy rzut oka wydaje się być nielogiczna i absurdalna. Im bardziej umysł stara się użyć logiki, aby znaleźć odpowiedź, tym bardziej zawodzi.
Celem tego rodzaju motywów jest ćwiczenie myślenia intuicyjnego, aby móc zastosować te same zdolności dla rozwiązywania zagadek szerokiego świata. Im bardziej stajemy się intuicyjni, tym więcej zagadek dostrzegamy we wszystkim - w naturze, w twarzy dziecka, w szerszym uniwersum i w naszym własnym życiu wewnętrznym. Niezdolność dostrzeżenia zagadek nie oznacza, że one nie istnieją, lecz że nasza intuicja nie działa tak, jak powinna. Nauka Koanów zapewnia efektywny trening intuicji.
Przeczucie
Intuicja najczęściej wiąże się z doznaniem, jakie odczuwamy w jamie brzusznej zawsze wtedy, gdy napotykamy nieznane, jakiś problem, albo coś, co trudno nam jest zdefiniować. Zawsze wtedy, gdy coś znajduje się poza naszym bezpośrednim polem widzenia, doświadczamy tego niewyraźnie, poprzez przeczucie.
Nie jest to kwestia przypadku. To samo zjawisko znane jest również na Wschodzie. D.T. Suzuki w swojej książce Studies in Zen pisze:
“Mieszkańcy Chin jak również Japonii, gdy pojawiają się jakieś trudne problemy, często mawiają: ‘Pomyśl swoim brzuchem’ lub po prostu ‘Zapytaj brzucha‘”.
Na zachodzie zakładamy, że cały proces myślenia zachodzi w głowie. Jeśli chcemy usłyszeć nasze intuicyjne myśli, musimy uspokoić umysł, choćby na krótką chwilę, aby umożliwić naszej intuicji dojście do głosu. Gdy przeczucie się ujawni, musimy go posłuchać. Oznacza ono, że nasz intuicja wkracza w nasze myśli. Cisza może często powiedzieć nam wiele rzeczy, których nie powie nam logika.
Swoistość
Jeśli nie potrafimy dostrzec zagadek, to dlatego, że nie jesteśmy wystarczająco wyćwiczeni, by je dostrzec, a nie że one nie istnieją. Każdy drobny przedmiot (wyrób jubilerski, kubek, kawałek drewna, piórko czy nawet ołówek) mogą być widziane jako zagadka, jeśli zdecydujemy się spojrzeć na nie w taki sposób.
W Zen ćwiczenie umysłu, aby patrzył intuicyjnie na naturę przedmiotów codziennego użytku znane jest pod nazwą “Swoistości”.
Nastrój
Podobnie jak w przypadku nastroju złości, który przywołuje cały zespół negatywnych myśli, oraz nastrojem radości, który przyzywa pozytywne myśli, tak również istnieje nastrój intuicji. Możemy poznać ten nastrój całkiem dobrze i w ten sposób udoskonalić naszą zdolność intuicyjną. Spokojny spacer po parku, w otoczeniu ciszy natury zapewni nam odpowiednią atmosferę.
Przemyślenia
Myśli intuicyjne przychodzą spoza naszego obecnego rozumienia. Gdy pojawia się w naszym umyśle myśl intuicyjna, jest często zaskakująca i wnikliwa. Wieczorem, gdy wspominamy nasz dzień, pojawić mogą się przemyślenia dotyczące zachowań naszych, jak i zachowań innych osób. Przemyślenia są intuicyjne i jeśłi odwołamy się do nich, często mogą ukazać nam to, czego nie dostrzegliśmy na pierwszy rzut oka”.
Jim Duthoit
tłumaczenie Rafał Gadomski
Yoga & Health, sierpień 2009